Greckie gnōsis znaczy „poznanie”. W starożytności nie oznaczało jednak jednej religii ani zamkniętej szkoły. W tekstach, które dziś nazywamy gnostyckimi, wiedza bywa wydarzeniem egzystencjalnym: człowiek słyszy opowieść o własnym pochodzeniu i na nowo rozpoznaje swoje miejsce w świecie. Ta obietnica nadal porusza wyobraźnię — lecz wymaga uważnego czytania. Nowoczesne słowo „gnostycyzm” jest narzędziem porządkowania bardzo różnych pism, a jego zakres budzi poważne spory wśród historyków.
Jeden tytuł, cztery świadectwa
Apokryf Jana (spotykany też pod nazwami Tajemna Księga Jana i Sekretne Objawienie Jana) jest jednym z najważniejszych zachowanych pism starożytnego mitu, który w badaniach łączy się często z tradycjami setiańskimi. Jego bogata narracja nie powinna być sprowadzana do kilku ikon: demiurg, Sofia i archonci. Zanim zaczniemy interpretować, musimy wiedzieć, jaki tekst rzeczywiście czytamy.
Do naszych czasów dotrwały cztery koptyjskie świadectwa. Trzy pochodzą z kodeksów Nag Hammadi (II, III, IV), czwarte z Kodeksu Berlińskiego (BG 8502). Dwa świadectwa należą do redakcji dłuższej (II i IV), dwa do krótszej (III i BG). Różnice bywają znaczne: nie chodzi wyłącznie o literówki czy odmienne znaki interpunkcyjne. W dłuższych wersjach obecne są całe partie niewystępujące w krótszych. [1][2]
Dlaczego nie wystarczy „jeden wierny przekład”?
Przekład może wychodzić od jednego rękopisu albo próbować odtworzyć tekst na podstawie kilku. To decyzja edytorska, nie tylko stylistyczna. Kiedy dwie nowoczesne książki zatytułowane Apokryf Jana różnią się objętością, może to wynikać nie z kaprysu tłumacza, ale z przyjętej podstawy źródłowej. Dlatego nasze karty bibliograficzne pytają o redakcję i o wykorzystane wydanie krytyczne. [2]
Czytelnik może zajrzeć do porównawczych informacji o obu wersjach w zbiorze Gnostic Society Library, a do wskazań rękopisów w Claremont Coptic Encyclopedia. W zewnętrznym archiwum dostępne są również współczesne tłumaczenia, których praw nie przejmujemy.
Dramat pytającego
Narracja wprowadza Jana, któremu zostaje przekazane objawienie dotyczące porządku boskiego, świata i człowieka. Czytając, warto zwrócić uwagę, że ogrom kosmologii jest osadzony w sytuacji ludzkiego pytania. To piękny punkt otwarcia współczesnej lektury, ale nie wolno uznać własnej psychologicznej interpretacji za jedyny zamiar dawnego autora.
W opowieści pojawiają się figury Barbelo, Sofii, Jaldabaotha i archontów. Służą do zbudowania wielopiętrowego mitu, którego sens wiąże się z poznaniem, błędem i odzyskaniem orientacji. Ich szczegółowe funkcje należy odczytywać w odniesieniu do wybranej redakcji. W niektórych późniejszych interpretacjach obrazy te stają się symbolami psychologicznymi, lecz historyczna i współczesna warstwa pozostają odrębne.
Nasze wydanie: literatura i komentarz
W Bibliotece Duszy stworzyliśmy autorską książkę Apokryf Jana. Pamięć światła i granice stworzenia Martina Novaka. Według jej spisu treści obejmuje ona monografię historyczno-źródłową, adaptację dawnej narracji, komentarz współczesny, a także części zatytułowane Ontomistyka: Dwanaście progów pamięci. Czytelnik ma prawo wiedzieć, że te ostatnie fragmenty należą do współczesnego systemu autorskiego, a nie do starożytnego koptyjskiego kodeksu.
Otwórz pełną lekturę w naszej Czytelni. Równolegle zachęcamy do korzystania z wydania naukowego, gdy pytanie dotyczy konkretnego starożytnego sformułowania.
Praktyka porównawcza
Wybierz motyw „niewiedzy” lub „pamięci”. Utwórz notatkę z trzema sekcjami: „co mówi starożytny tekst”, „co dopowiada współczesny autor”, „jakie pytanie pozostaje ze mną”. Nie mieszaj tych części. Jeśli czytasz przekład dostępny w internecie, odnotuj autora przekładu i licencję. Jeżeli nie umiesz wskazać, na jakiej redakcji się opiera, zapisz to jako ograniczenie źródła.
Dalsza droga
Polecamy Atlas Sofii i demiurga, mapę kodeksów Nag Hammadi oraz Metodę Żywego Tekstu. To trzy niezależne wejścia do jednej fascynującej opowieści.
Źródła i bibliografia
Materiały do dalszych studiów. Odsyłamy do wydawców, zbiorów naukowych i archiwów; nie kopiujemy chronionych przekładów.
Informacje o rękopisach i historii wynikają ze wskazanych źródeł. Refleksje, analogie i ćwiczenia są współczesnymi propozycjami edukacyjnymi Ora et Ama, a nie starożytnymi rytuałami ani potwierdzonymi twierdzeniami empirycznymi.