Do 1939 roku: salony, biblioteki i towarzystwa
Na przełomie XIX i XX wieku polska kultura spotykała się z teozofią, okultyzmem, badaniami psychologicznymi i nowymi prądami religijnymi. W Warszawie powstawały kręgi teozoficzne, a w międzywojniu działały liczne stowarzyszenia zajmujące się metapsychiką i wiedzą ezoteryczną. Wydawano czasopisma, organizowano odczyty, tłumaczono książki i dyskutowano o religiach świata.
Szczególnym punktem odniesienia dla naszej inicjatywy jest przedwojenne Towarzystwo Studiów Ezoterycznych. Stanisław Antoni Wotowski pisał o nim w Wiedzy tajemnej (1939), wspominając również Instytut Wiedzy Hermetycznej, związany z Bogdanem Filipowskim i Henrykiem Blochem. Według tego świadectwa Towarzystwo zakończyło działalność w 1927 roku. Nie mamy podstaw, by przedstawiać nas jako jego następcę prawnego.
Obok niego ważne miejsce zajmowało Polskie Towarzystwo Teozoficzne oraz jego „Przegląd Teozoficzny” (Warszawa, lata 1921–1930). W miesięczniku „Lotos” z 1938 roku zachowała się informacja o powstaniu warszawskiego Polskiego Towarzystwa Parapsychologicznego z połączenia kilku wcześniejszych środowisk.
1945–1989: ograniczenia, adaptacje, nowe środowiska
Okres PRL nie oznaczał całkowitego zniknięcia zainteresowań ezoterycznych. Powojenna sytuacja dawnych stowarzyszeń była trudna, a część środowisk uległa rozproszeniu lub doświadczała represji. Jednocześnie z czasem pojawiały się inicjatywy psychotroniczne i radiestezyjne, a od lat 70. coraz więcej tematów paranormalnych i medytacyjnych trafiało do prasy i obiegu wydawniczego, choć w warunkach cenzury.
Warszawskie Stowarzyszenie Radiestetów wywodziło swój początek z zebrania w 1976 roku; współczesne Polskie Towarzystwo Psychotroniczne opisuje tę historię jako część własnej drogi organizacyjnej. Badania Moniki Bednarczuk pokazują, że rozwój ezoteryki w schyłkowym PRL był znacznie bardziej złożony niż proste „całkowicie zakazane / całkowicie dozwolone”.
Po 1989 roku: otwarty rynek i nowe formy
Zmiany polityczne i gospodarcze otworzyły przestrzeń dla wydawnictw, szkół, kursów i stowarzyszeń. Rozwinęły się nowe czasopisma, księgarnie i środowiska praktyków. Niektóre organizacje zniknęły, inne przetrwały. Współczesne Towarzystwo Ezoteryczne, zarejestrowane pod numerem KRS 0000221308, zostało wykreślone z rejestru w 2014 roku. Fakt ten nie tworzy prawnej ciągłości z naszym projektem.
Dzisiaj: nowe otwarcie
Dzisiejsze Towarzystwo Ezoteryczne jest nową inicjatywą inspirowaną kulturą dawnych towarzystw: czytaniem, wykładem, dyskusją, archiwum i zainteresowaniem odmiennymi tradycjami. Chcemy je łączyć z dostępnością cyfrową, otwartą biblioteką i współczesnym standardem źródeł.
Materiały źródłowe: Wotowski, Wiedza tajemna, rozdział XIII; „Przegląd Teozoficzny” w RCIN; „Lotos”, 1938, Śląska Biblioteka Cyfrowa; badanie M. Bednarczuk; historia PTP; historyczny wpis KRS.