Pięć pytań o przekład, parafrazę, adaptację i komentarz.
Cel
Rozpoznasz różnice między tłumaczeniem o określonej podstawie tekstowej, parafrazą, adaptacją literacką i współczesnym komentarzem. Kiedy książka powiada „na podstawie”, nie wiemy jeszcze, jaka była głębokość kontaktu autora ze źródłem. Nauczymy się to sprawdzać bez poniżania wartości literackiej samego dzieła.
Cztery gatunki
Przekład zakłada przeniesienie z konkretnego języka i określonej redakcji. Parafraza przekazuje sens swobodniej, zwykle rezygnując z części struktury i składni. Adaptacja zmienia formę, kontekst, narratorów lub sposób opowiadania, by przemówić do nowego odbiorcy. Komentarz objaśnia tekst albo rozbudowuje jego idee. W praktyce jedna książka może łączyć kilka tych funkcji. Ważne, by czytelnik wiedział, którą z nich ogląda.
Przykład: zwięzłe wersety chińskiego traktatu można przełożyć, można opowiedzieć współczesną prozą, można napisać inspirowaną nimi medytację. Każda z tych prac może być wartościowa. Jednak wyłącznie pierwsza ma szansę spełnić kryterium przekładu — i dopiero po wskazaniu podstawy źródłowej.
Ćwiczenie 25 minut
Wybierz jedną publikację autorską. Zapisz jej tytuł, tekst inspirujący, rzeczywisty język podstawy, zakres pominięć i rozszerzeń oraz oznaczenie gatunku. Jeśli nie można ustalić języka, wpisz „brak danych”. Zapisz trzy zdania wstępu, które uczciwie wyjaśniłyby czytelnikowi charakter książki.
Dodatkowo porównaj dwa krótkie opisy tego samego dzieła w wiarygodnych katalogach. Zobacz, czy różnica dotyczy datowania, tytułu, atrybucji czy rekonstrukcji treści. Nie tłumacz cudzych objętych ochroną fragmentów na potrzeby publicznej publikacji bez ustalenia praw.
Co powinna zobaczyć czytelniczka?
Jedno proste zdanie, np.: „Autorskie opracowanie inspirowane tekstem źródłowym; nie stanowi krytycznego przekładu”. Nie jest to zastrzeżenie podważające prestiż. To znak dojrzałości wydawnictwa.