Nag Hammadi. Atlas kodeksów i dawnych czytelników

Greckie gnōsis znaczy „poznanie”. W starożytności nie oznaczało jednak jednej religii ani zamkniętej szkoły. W tekstach, które dziś nazywamy gnostyckimi, wiedza bywa wydarzeniem egzystencjalnym: człowiek słyszy opowieść o własnym pochodzeniu i na nowo rozpoznaje swoje miejsce w świecie. Ta obietnica nadal porusza wyobraźnię — lecz wymaga uważnego czytania. Nowoczesne słowo „gnostycyzm” jest narzędziem porządkowania bardzo różnych pism, a jego zakres budzi poważne spory wśród historyków.

Kodeks jako przedmiot, nie tylko legenda

W internecie „Nag Hammadi” często oznacza jedną wielką księgę pełną tajemnic. W rzeczywistości nazwa odnosi się do zespołu koptyjskich kodeksów, zachowanych w formie materialnych książek. Badacz może przyglądać się ich oprawom, sposobom szycia, znakowaniu tekstów i praktykom skrybów. Te drobiazgi okazują się ważne, gdy chcemy dowiedzieć się, kto mógł księgi kopiować i czytać. ^[1]

Zespół odkryto w 1945 roku w Górnym Egipcie. W katalogach pojawia się trzynaście kodeksów, przy czym trzynasta jednostka obejmuje dodatkowe karty znalezione w oprawie innej księgi. Odmienność sposobów liczenia tekstów bierze się także z tego, że niektóre utwory powtarzają się w kilku kodeksach, a niektóre zachowały się fragmentarycznie. Należy zatem uważać z formułką „znaleziono dokładnie 52 niezależne dzieła”. ^[2][3]

Odkrycie i opowieść o odkryciu

Historia miejsca znalezienia kodeksów jest słynna, ale pewne szczegóły pochodzą z późniejszych relacji, a nie z pełnej współczesnej dokumentacji archeologicznej. Z tego powodu badacze rozróżniają sam fakt odkrycia od hipotez o okolicznościach ukrycia ksiąg i ich dawnych właścicielach. Biblioteka należąca do mnichów? Zbiór należący do określonej wspólnoty? Pakiet przeznaczony do usunięcia? Są to propozycje badawcze, których nie można przedstawiać jako ustalonego wyniku. ^[1]

Paul Linjamaa zwrócił uwagę na materialność kodeksów i możliwe sposoby czytania w świecie późnego antyku. Przy takim podejściu pytanie „Co te teksty głoszą?” pozostaje ważne, ale towarzyszy mu nowe: „Jakie ślady zostawili ludzie, którzy z nich korzystali?”.

Mapa wybranych kodeksów

Kodeks I zawiera między innymi Ewangelię Prawdy i Traktat Trójdzielny. Kodeks II rozpoczyna Apokryf Jana, a następnie umieszcza m.in. Ewangelię Tomasza, Ewangelię Filipa, Hipostazę archontów i O pochodzeniu świata. Kodeks III ponownie zawiera Apokryf Jana, lecz w innej redakcji, a poza nim m.in. Eugnostosa Błogosławionego i Mądrość Jezusa Chrystusa. Kodeks IV zachowuje kolejnego świadka Apokryfu Jana. ^[3]

Kodeks VI jest szczególnie interesujący dla naszego Towarzystwa: obok innych tekstów znajdziemy tu fragment Państwa Platona oraz utwory hermetyczne, takie jak Rozprawa o Ósmym i Dziewiątym. Ta konkretna sąsiedniość rękopiśmienna przypomina, że starożytna kultura czytelnicza wymyka się dzisiejszym szufladkom „gnostyczne”, „platońskie”, „hermetyczne”.

Skryba i tłumacz — współautorzy naszego spotkania z przeszłością

Pisma zostały zapisane po koptyjsku, często na podstawie wcześniejszych utworów greckich. Warto pamiętać, że rękopis nie jest maszynowym skanem pierwotnego dzieła. Skryba może popełniać błędy, wprowadzać odmienne formy, przenosić utwór do nowego otoczenia. Tłumacz zaś zawsze dokonuje wyborów leksykalnych i strukturalnych. Dwa współczesne przekłady tego samego fragmentu mogą ukazać inne odcienie znaczenia. ^[1]

To główny argument za naszym Atlasem Świadectw: dla każdej księgi chcemy przechowywać tytuł, kod rękopisu, język, stan zachowania, datowanie, podstawę wydania i charakter polskiego opracowania. Dodatkowo wskażemy, gdzie czytelnik może zobaczyć cyfrowy obraz rękopisu lub rzetelną edycję.

Czego nie należy wyciągać z jednego kodeksu

Nie należy automatycznie zakładać, że wszystkie teksty w jednym kodeksie zostały napisane przez jednego autora; że wszystkie opisują tę samą doktrynę; ani że ich wspólne przechowanie oznacza wspólne praktykowanie religii. Tym bardziej nie wolno twierdzić, że odnaleziona kolekcja potwierdza „najstarszą religię świata”. To zespół unikatowych świadectw określonego historycznego regionu i epoki, który dopiero poddaje się analizie.

Warsztat: jak czytać indeks

Otwórz katalog według kodeksów. Wybierz Kodeks II i zapisz kolejność siedmiu umieszczonych w nim tekstów. Zadaj trzy pytania: (1) czy ich położenie sugeruje program lekturowy, czy tylko praktyczną kompilację? (2) czego nie wiemy o czytelnikach? (3) czy wiemy, kto zamówił tę oprawę? Sprawdź, które odpowiedzi znajdziesz w opracowaniu naukowym, a które pozostaną hipotezą. Na koniec przejdź do naszej mapy Gnozy i zdecyduj, który tekst chcesz teraz poznać.