Dlaczego sefirot, Zohar, Drzewo Życia i Tarot nie należą do jednej historycznej warstwy.
Zaczyna się od słowa „przekaz”
Polski czytelnik najczęściej spotyka kabałę jako diagram Drzewa Życia. Dziesięć kręgów, łączące je ścieżki i nazwy wywołują wrażenie, że patrzymy na jeden pradawny system, od zawsze ułożony w identycznej formie. W rzeczywistości historia kabały jest historią tekstów, szkół interpretacji, języka hebrajskiego, życia religijnego i wielokrotnych reinterpretacji. Diagram jest ważnym narzędziem, ale nie może zastąpić tej bogatszej historii.
Słowo kabbalah oznacza w uproszczeniu „otrzymaną tradycję” lub „przekaz”. Historyczny rozwój średniowiecznej kabały w świecie żydowskim wiąże się szczególnie z Prowansją i Półwyspem Iberyjskim w XII–XIII wieku. Oznacza to historycznie rozpoznawalne środowiska, a nie przekonanie, że każdy jej element pojawił się po raz pierwszy właśnie wtedy [1].
Sefer Yetzirah i problem dziesięciu sefirot
Sefer Yetzirah jest wczesnym, zwięzłym dziełem żydowskiej tradycji ezoterycznej. Zawiera koncepcję trzydziestu dwóch dróg mądrości obejmujących dwadzieścia dwa znaki alfabetu hebrajskiego oraz dziesięć sefirot. Ale tutaj pojawia się pułapka: w tym wczesnym tekście słowo sefirot nie musi znaczyć tego samego, co w rozwiniętych systemach późniejszej kabały. Sefaria zaznacza, że we wczesnym kontekście można je rozumieć jako „liczby”, choć otwierają się również na metafizyczne interpretacje [2].
Dlatego nie można po prostu wziąć diagramu znanego z XX-wiecznych podręczników okultystycznych i ogłosić go dokładnym wykresem Sefer Yetzirah. Odpowiedzialny komentarz pokaże kolejność etapów interpretacji oraz ewentualne niezgodności.
Zohar i późniejsze dzieje książki
Zohar zajmuje szczególne miejsce w kabalistycznej literaturze mistycznej. Tradycja przypisuje go starożytnemu mędrcowi, rabbiemu Szymonowi bar Jochajowi. Historyczne badania wskazują natomiast na zasadniczy korpus dzieła powstały w średniowiecznej Kastylii pod koniec XIII wieku, w kontekście środowisk rabinicznych i wcześniejszych tekstów kabalistycznych [3]. Te dwa zdania nie są wzajemną obelgą. Jedno opisuje tradycyjny autorytet, drugie próbuje odtworzyć kontekst powstania.
Właśnie takie rozróżnienie powinno być widoczne w naszej czytelni. Gdy tekst ma tradycyjną atrybucję inną niż ustalenia badaczy, karta wydania powinna pokazywać obie — z nazwą źródła i stopniem pewności. Czytelnik sam zadecyduje, jaką rolę przypisać każdej warstwie.
Skąd bierze się hermetyczne Drzewo Życia
W późniejszych tradycjach chrześcijańskiej i hermetycznej kabały niektóre pojęcia i obrazy judaizmu mistycznego otrzymywały nowe miejsce w zachodnich systemach korespondencji. W nowoczesnej kulturze ezoterycznej Drzewo Życia łączono m.in. z planetami, hebrajskimi literami i Tarotem. Te powiązania mają swoją historię recepcji, ale nie należą automatycznie do pierwotnej tradycji żydowskiej ani do genezy kart tarota.
Warto zatem posiadać dwie uzupełniające się mapy, nie jedną uniwersalną. Pierwsza: „Kabała żydowska — teksty, szkoły, pojęcia”. Druga: „Kabała zachodnia — recepcje, correspondences, Tarot, hermetyzm”. Tam, gdzie faktyczny związek jest potwierdzony źródłami, zaznaczamy datę i kierunek wpływu. Tam, gdzie tylko dostrzegamy podobieństwo, nazywamy je analogią, bez wymyślania linii przekazu.
O czym uczą książki Kabały Żywej
Nasze opracowania Kabały Żywej mają służyć współczesnemu czytelnikowi w rozumieniu symboliki, doświadczeń i języka metafory. Uczciwiej jest jednak napisać „autorska interpretacja i praktyka czytelnicza”, niż „pełne tłumaczenie starożytnej księgi”, jeśli nie dysponujemy krytycznie zidentyfikowaną podstawą tekstową i udokumentowaną translacją.
Takie oznaczenie zwiększa wiarygodność wydawnictwa. Nie pozbawia tekstu duchowej mocy oddziaływania. Przeciwnie: pozwala odróżnić naszą współczesną odpowiedź od rzeczywistego głosu dawnych autorów.
Projekt karty sefiry
W przyszłym atlasie karta sefiry powinna zawierać nazwę hebrajską, transliterację, obecność w określonych źródłach, rozwój idei w średniowiecznej kabale, późniejsze interpretacje, warianty diagramu oraz własne ćwiczenie językowe. Obowiązkowe będzie pole: „Do jakiej tradycji należy ten opis?”. Dla odbiorcy będzie to przejrzyste; dla silnika treści — dane, które zapobiegają błędnym rekomendacjom.
Ćwiczenie: dwa diagramy, dwa konteksty
Wybierz obraz Drzewa Życia w nowoczesnej książce hermetycznej i wybrany historyczny komentarz do tekstu kabalistycznego. Wypisz pięć elementów, które naprawdę występują w obu materiałach, i trzy, które pojawiają się tylko w jednym. Nie wyciągaj automatycznie wniosku o wpływie jednego na drugi. Zapisz, jakie źródło mogłoby tę hipotezę potwierdzić.
Celem nie jest „znaleźć jedną ukrytą prawdę pod wszystkim”. Celem jest wejść głębiej w różnorodność tradycji, które pod pewnymi względami rozmawiają ze sobą, a pod innymi pozostają nieprzekładalne.