Studium o alfabecie, inskrypcjach i nowoczesnych praktykach, które często mylimy z dawną tradycją.
Znak wyryty w przedmiocie
Wyobraź sobie, że znajdujesz metalowy grzebień z kilkoma znakami. Możesz wziąć go do ręki, obejrzeć rowki, porównać ich przebieg, zbadać kontekst archeologiczny. Nie wiesz jeszcze, kto go nosił ani dlaczego ktoś zostawił na nim napis. Wiesz jednak coś ważniejszego niż metaforyczna „energia” przedmiotu: masz świadectwo konkretnego użycia pisma. Od takiego punktu zaczyna się historia run, jeśli chcemy potraktować ją poważnie.
Runy były systemami zapisu używanymi przez społeczności posługujące się językami germańskimi. Najstarszy powszechnie znany układ, nazywany starszym futharkiem, obejmuje 24 znaki. Późniejsze alfabety runiczne nie były identyczne: w epoce wikingów szeroko używano między innymi młodszego futharku z 16 znakami. Zmieniły się języki, funkcje i sposoby zapisywania. Nie istnieje jedna bezczasowa „talia runiczna” obowiązująca przez całe stulecia [1].
Co potrafimy odczytać z materiału
Przedmiot opisany przez archeologa przynosi informacje o miejscu, materiale, technice i dacie. Inskrypcja — jeśli została odczytana — może podawać imię, własność, prośbę lub formułę. Niekiedy interpretacja jest sporna. To normalne: krótki napis zachowany w niepełnym kontekście nie otwiera bezpośredniego dostępu do intencji dawnego piszącego. Wykopaliska z rejonu Svingerud w Norwegii i badania datowania wczesnych kamieni runicznych pokazują, jak nowe odkrycie potrafi skorygować chronologię [2].
Dlatego w naszym Atlasie każda runa powinna mieć dwie osobne karty: znak pisma i znaczenie we współczesnych praktykach symbolicznych. W pierwszej znajdą się warianty graficzne, nazwy, świadectwa i zasady transliteracji. W drugiej — dzieje nowoczesnej recepcji, różne zestawy znaczeń oraz pytania służące autorefleksji. Rozdzielenie tych warstw nie odbiera przyjemności praktyce. Pozwala świadomie wybierać, z jakim rodzajem wiedzy pracujemy.
Skąd biorą się nazwy i znaczenia
Nazwy run rekonstruuje się między innymi przez zestawianie późniejszych tradycji językowych i poezji runicznej. Nie każda rekonstrukcja jest równie pewna. Runa, której współczesny podręcznik przypisuje „ochronę”, może posiadać znacznie bardziej złożoną historię filologiczną niż pojedyncze polskie słowo. Oznacza to, że popularne słowniki są świadectwami współczesnej kultury interpretacji, a nie automatycznie edycjami poglądów ludzi z epoki żelaza.
Dobrze widać to na przykładzie Algiz. W nowoczesnych podręcznikach często symbolizuje ochronę, granice i opiekę. W pracy historycznej trzeba jednak osobno rozpatrywać wartość fonetyczną znaku, proponowane dawne nazwy i znaczenia wynikające z późniejszej symboliki. Nie ma jednej zachowanej starożytnej instrukcji, która potwierdza wszystkie współczesne wróżebne przyporządkowania.
Pismo a wyrocznia
W świecie internetowym „runa dnia” bywa przedstawiana tak, jakby była niezmiennym zwyczajem przodków. Tymczasem współczesne losowanie znaków z woreczka jest praktyką, której formy, interpretacje i popularność kształtowały się w znacznej mierze w nowoczesnej kulturze ezoterycznej. Historyczne relacje o wróżeniu wśród ludów germańskich nie dowodzą automatycznie, że opisują dokładnie obecny system 24 ponumerowanych run.
Możemy więc korzystać z run jako symbolicznych bodźców do pracy z pytaniem: „Której granicy w tej sytuacji potrzebuję?” lub „Co wymaga nazwania?”. Tego rodzaju refleksja nie wymaga zapewnienia, że kamień zawiera obiektywną informację o przyszłości. Osoby nadające praktyce wymiar duchowy mogą zachować własne przekonania, a instytucja będzie uczciwie odróżniać je od ustaleń historycznych.
Projekt własnego atlasu
Zaproponowałbym stały widok pojedynczej runy: najpierw wyraźny znak i jego warianty, później odczyt, datowanie i materiał, dalej rekonstrukcje nazwy, następnie recepcja w XX i XXI wieku, a dopiero potem ćwiczenie refleksyjne. Jeden przełącznik „Historycznie / W praktyce” rozwiąże problem mieszania porządków lepiej niż kolejny akapit z zastrzeżeniami.
Przykładowe ćwiczenie składa się z czterech ruchów. Zapisz dzisiejsze pytanie bez formułowania przepowiedni. Obejrzyj wybraną runę jako znak graficzny. Poznaj przynajmniej jedno historyczne świadectwo jej użycia. Dopiero potem zapisz trzy współczesne skojarzenia, oznaczając je jako własne. Po tygodniu wróć do notatki i oceń, czy pomogła uporządkować myślenie.
Granica, którą warto zachować
Wiele osób przychodzi do run dlatego, że przemawia do nich prostota znaku, jego materialność i poczucie kontaktu z dawną kulturą. Szanujmy tę fascynację. Ale nie przypisujmy nieznanym społecznościom naszych współczesnych odpowiedzi. Jeśli historyczny zapis jest niepewny, oznaczmy niepewność. Jeśli mówimy o autorskiej praktyce, podpiszmy jej autora. Właśnie w ten sposób Towarzystwo może łączyć kulturę symbolu z rzetelnym badaniem źródeł.
Pytania po lekturze
- Co w opisie konkretnej runy jest zabytkiem, co rekonstrukcją, a co współczesną interpretacją?
- Dlaczego późniejsza symbolika nie musi odpowiadać pierwotnemu użyciu znaku?
- Jak zachować osobistą wartość praktyki bez przedstawiania jej jako historycznego faktu?